Gezonde voeding is met name gevarieerde voeding

Zo’n 500 mensen met MS heeft diëtiste Corine Helfrich op consult gehad sinds zij zes jaar geleden ging werken in het MS Centrum Nijmegen. “Tussen al deze mensen waren er grote verschillen. Sommigen waren al in een vergevorderd stadium van de ziekte, anderen hadden de diagnose net gekregen. Sommigen hadden overgewicht, anderen ondergewicht. Maar één ding hadden ze bijna allemaal gemeen: voeding was heel belangrijk voor ze. Eigenlijk is dat heel logisch. MS is heel ongrijpbaar. Je hebt het verloop van de ziekte en de klachten niet zelf in de hand. Dit in tegenstelling tot je voeding: jíj beslist wat je in je mond stopt.”

Geen specialisatie

Zes jaar geleden is Corine Helfrich viavia gevraagd om te solliciteren bij het MS Centrum in Nijmegen. “Ik had in de jaren ’90 gewerkt als diëtiste bij de Provinciale Kruisvereniging Zuid-Holland, de thuiszorg zouden we nu zeggen. Daar ben ik op een gegeven moment mee gestopt omdat we een zwaar gehandicapte zoon hebben. We zijn vervolgens naar Eck en Wiel verhuisd en ik ben een soort van beroepsvrijwilliger geworden in cliëntenraden en besturen binnen de verstandelijke gehandicaptenzorg. Toen ik gevraagd werd in Nijmegen heb ik de Nederlandse Vereniging van Diëtisten gebeld. Ik wilde weten of er een soort specialisatie of bijscholing was op het gebied van MS. Die bleek er niet te zijn. Toen dacht ik: dan kan ik me er net zo goed zelf in verdiepen.”

Ingelezen

Corine Helfrich heeft zich vervolgens zo goed mogelijk ingelezen in het onderwerp MS en voeding. “Er zijn in de 20e eeuw wel wat onderzoeken gedaan op dit vlak, maar die voldoen niet aan de eisen waar onderzoek heden ten dage aan moet voldoen. Zo was er bijvoorbeeld bijna nooit een controlegroep, waar je de onderzoeksgroep mee kon vergelijken. Nu is dat ook lastig als het om voeding gaat. Zo moet je bij dat onderwerp mensen heel lang volgen om de effecten te kunnen meten. Daarnaast is het heel moeilijk mensen te motiveren tot bepaalde eetgewoonten en om te controleren of ze dat ook daadwerkelijk doen. Wie staat er nu te springen als een onderzoeker vraagt of jij tien jaar lang als lid van de onderzoeks groep of van de controlegroep alleen nog maar zus of zo wil gaan eten? En dat nauwgezet moet gaan bijhouden natuurlijk. Kortom, het is wel logisch dat er op het gebied van MS en voeding nog maar weinig bewezen is.”

Verzadigd vet

Eén van de eerste onderzoekers op het gebied van MS en voeding was de Amerikaanse neuroloog Roy Laver Swank. Corine Helfrich: “Hij bedacht eind jaren ’40 de theorie dat MS veroorzaakt of verergerd werd door een teveel aan verzadigde vet (zoals in vlees, kaas, boter en koekjes). Dit baseerde hij op de constatering dat MS in de Verenigde Staten relatief vaak voorkwam in boerendistricten, waar veel dierlijk vet werd gegeten. In districten die aan zee lagen, waar meer vis gegeten werd en daardoor minder verzadigd vet, kwam MS juist minder voor. Het naar hem genoemde ‘low fat Swank diet’ gaat dan ook uit van een zo groot mogelijke beperking van het eten van dierlijke verzadigde vetten. Hij heeft, en dat is uniek, zijn patiënten tientallen jaren gevolgd, weliswaar op een manier die niet aan de eisen van modern onderzoek voldoet, maar toch.”

Algemeen aanvaard

Zelf claimde Roy Swank in een weten schappelijke publicatie in 1990 dat zijn dieet werkt, maar andere onderzoekers kwamen op basis van hetzelfde materiaal niet tot die conclusie. “In tegenstelling tot de situatie in de jaren vijftig is in de voedingsleer inmiddels wel algemeen aanvaard dat de verzadigde vetten (zoals in vlees, boter, etcetera), die Swank in zijn dieet zo radicaal wilde uitbannen, slecht zijn voor de gezondheid en onverzadigde vetten (zoals in vis, noten en olie) juist goed” stelt Corine Helfrich. “Dat geldt voor alle mensen, dus ook voor mensen met MS. Met andere woorden, het beperken van de hoeveelheid slechte vetten die je inneemt, is voor iedereen in principe goed. Voor mensen met MS is het natuurlijk de vraag of het het beloop van de ziekte ook daadwerkelijk afremt. Ik kan alleen maar zeggen: het is zeker niet onomstotelijk bewezen.”

Gevarieerde voeding

Wie op internet gaat zoeken, vindt zonder probleem een flink aantal MSdiëten. “Sommigen zijn variaties op het Swank-dieet, anderen gaan uit van voedingsintoleranties of allergieën”, stelt Corine Helfrich. Zelf is zij echter niet zo enthousiast over al die diëten. “Gezonde voeding is mijns inziens met name gevarieerde voeding. En dan bedoel ik natuurlijk niet variëren tussen kroketten, frikadellen, friet en saté. Eet bijvoorbeeld twee keer per week vis, waarvan één keer vette vis, wissel kip, rundvlees en varkensvlees af, kies ook eens voor een vegetarische maaltijd. Varieer ’s ochtends met brood, muesli en pap. Eet niet elke dag dezelfde fruitsoorten. In bananen zit bijvoorbeeld veel vitamine B, in sinaasappels veel vitamine C. Die heb je allebei nodig. Bij de avondmaaltijd kun je ook heel veel variëren. Rijst, pasta, couscous, aardappels, bonenschotels, noem maar op. Eén keer in de week of één keer in de twee weken mag je de aardappels dan best wel eens vervangen door friet. Als je die tenminste bakt in vloeibaar vet of olie. Die friet moet natuurlijk ook een déél van de maaltijd zijn en niet de héle maaltijd. Eet er bijvoorbeeld een stuk zalm bij en een frisse salade.”

Geen bewijs

Er is nog een reden dat Corine Helfrich niet zo enthousiast is over alle speciale MS-diëten. “Kijk, als onomstotelijk vast zou staan dat een bepaald dieet zou werken om de ziekte af te remmen, dan zou ik het elke MS-patiënt aanraden. Maar dat bewijs is er dus niet. MS is al een erg lastige ziekte voor de mensen die het hebben. Moet je ze dan ook nog het glas wijn op zaterdag, de friet op vrijdag en het toastje met Franse kaas op een verjaardagsfeestje gaan ontzeggen? Ik vind van niet. Ik adviseer dus liever gewoon gevarieerd en gezond te eten. In mijn praktijk in het MS Centrum op Dekkerswald (onderdeel van het Universitair Medisch Centrum St. Radboud) krijg ik over al die diëten natuurlijk wel vragen, maar het aantal patiënten dat er eentje wil volgen, is toch eigenlijk redelijk beperkt. De meeste patiënten die er toch aan beginnen, stoppen er na een jaar of na twee jaar ook weer mee.”

Geen wondermiddeltje

Soms zijn het ook niet de patiënten die het dieet graag willen, maar de partners die een wondermiddeltje zoeken. Corine Helfrich: “Ik leg dan uit dat een glutenvrij dieet, om de ‘zwaarste’ nu maar even als voorbeeld te nemen, een enorme aanslag is op iemands sociale leven. En dat ik dat niet aanraad omdat niet bewezen is dat het werkt. Als mensen echt een dieet willen olgen, dan help ik ze natuurlijk om dat in de praktijk uit te werken. Het MS diet book van Roy Swank is bijvoorbeeld nooit in het Nederlands vertaald en erg Amerikaans gericht wat betreft de recepten en de ingrediënten. Dat moet je anders invullen in de Nederlandse situatie. Dat heb ik in al die jaren overigens maar één keer gedaan. Veel vraag is er niet naar. Ik krijg op mijn spreek uur overigens ook patiënten die, al dan niet op internet, dingen hebben gelezen of opgepikt die volgens mij in geen enkel dieet staan. ‘Het moeilijkste van de diagnose MS vind ik nog wel dat ik nu nooit meer sinaasappels mag eten’, zei een vrouw ooit tegen mij. Ik heb haar heel verbaasd aangekeken en vervolgens natuurlijk uitgelegd dat ik niet zou weten waarom ze dat niet meer zou mogen.”Spreekuur Een deel van de 500 mensen met MS die Corine Helfrich de afgelopen jaren heeft gezien, is maar één keer op het spreekuur gekomen. “Die hebben genoeg aan een eenmalig algemeen advies over gezonde voeding. Of ze bellen na een paar maanden nog eens op met wat vragen. Anderen komen elk jaar na hun controle bij de neuroloog ook even bij mij langs om hun voeding door te nemen en vragen te stellen. Bij patiënten die voor het eerst in Nijmegen naar de neuroloog gaan, wordt ook altijd een bloedonderzoek gedaan om te kijken of ze geen vitamine D en B12 of foliumzuur tekorten hebben. Mensen met MS hebben dat meer dan de gemiddelde bevolking, al weten we niet goed waarom. Gezonde voeding kan bij zo’n tekort al veel doen. Indien nodig worden supplementen geadviseerd. Een tekort aan vitamine D kan leiden tot botontkalking en nog een hele reeks andere problemen. Een tekort aan vitamine B12 versterkt tintelingen, vermoeidheid en andere MS-verschijnselen. Foliumzuur onderzoeken we omdat een teveel daarvan een tekort aan B12 kan maskeren. Binnen de MS-wereld gaat er momenteel overigens veel belangstelling uit naar vitamine D. We weten al dat het een rol speelt bij het ontstaan van MS. Naar de vraag of het ook een rol speelt bij het beloop van MS wordt op dit moment veel onderzoek gedaan.”

Overgewicht

Een deel van de patiënten van Corine Helfrich heeft ondergewicht of overgewicht. “Dat zijn de mensen die ik over het algemeen wat vaker zie. Ondergewicht is bij mensen met MS niet altijd te verklaren, maar soms kan ik vaststellen dat ze gewoon te weinig voedingsstoffen binnen krijgen. Overgewicht ontstaat vaak bij mensen met MS als ze hetzelfde blijven eten als vroeger, maar steeds minder gaan bewegen. Indien nodig pak ik dat op samen met de MS-verpleegkundige: ik geef advies over voeding, zij probeert ze op MS fitness of een andere vorm van beweging te krijgen. Daarnaast ondersteunt ze haar cliënten in verandering van leefstijl.”

Maag- en darmklachten

Meer dan de helft van de mensen met MS krijgt vroeg of laat te maken met maag- en darmklachten. “Ik vind dat artsen daar soms te makkelijk over doen”, zegt Corine Helfrich, al lukt het haar binnen het MS Centrum Nijmegen steeds beter om dit onderwerp op de kaart te krijgen. “Met twintig kilo te veel of te weinig, kun je over straat. Als je je ontlasting niet goed kunt ophouden, kun je niet naar de supermarkt. Als je constant winden moet laten, sta je niet lekker op het schoolplein te wachten tussen alle andere moeders. Iemand die door zijn maagproblemen heel veel moet boeren, kan in feite niet meer vergaderen op zijn werk. Kortom, maag- en darmklachten hebben een hele grote invloed op het sociale leven van mensen. In veel gevallen kunnen deze problemen aangepakt worden door veranderingen in de voeding. Door meer voedingsvezels te eten bijvoorbeeld en meer te variëren in soorten voedingsvezels (zoals te vinden in groenten, fruit, brood en andere graanproducten, aardappels, rijst, pasta en peulvruchten). Of door voldoende te drinken.”

Tegengesteld effect

Maar geen patiënt is hetzelfde, weet Corine Helfrich. “Wat bij de een werkt, heeft bij de ander geen of juist een tegengesteld effect. Sommige mensen kunnen niet tegen een bepaald product. Daar kun je achterkomen door de patiënt een gedetailleerd voedings- en ontlastingsdagboek te laten bijhouden. Soms lukt het niet om met voeding het gewenste resultaat te bereiken. Dit kan het geval zijn als de aansturing van de darmen vanuit de hersenen niet goed meer werkt. Gebruik van medicatie of een klysma kan dan nodig zijn. Bij het aanpakken van maag- en darm problemen is het heel belangrijk wat de patiënt zelf ervaart: het is zijn lichaam en hij kent het zelf het beste. Je moet als zorgverlener die kennis gebruiken. Mensen met MS zijn vaak veel bezig met hun lichaam. Ze zijn trouwens ook bijna altijd erg gemotiveerd om hun voedingspatroon aan te passen zodat de kans toeneemt dat hun klachten afnemen. Wat dat betreft is het voor mij als diëtiste een fijne en dankbare groep mensen om mee te werken.” "Je voeding heb je zelf in de hand: jíj beslist wat je in je mond stopt."

Vergoeding basisverzekering

Een consult bij een diëtiste wordt vier uur per kalenderjaar vergoed vanuit de basisverzekering. Ze vallen uiteraard wel onder het verplichte eigen risico. Vier uur is over het algemeen voldoende voor de gemiddelde patiënt. Alleen in de meest uitgebreide aanvullende verzekeringen wordt meer dan vier uur diëtetiek door de zorgverzekeraar vergoed.

Bron:
Interview met Corine Helfrich diëtiste bij MS Centrum Nijmegen care4contact magazine winter 2010.